Gerard Donovan - Visit

Bespreking van Visit, het slotverhaal uit Country of the Grand (2008)

Gerard Donovan: Visit - Mijn mening

Een mooi, verstild en sensitief verhaal waarin niet veel gebeurt. Het is op een rustige manier zowel poëtisch als spannend. Dat is knap, want niets is zo moeilijk om te schrijven als een verhaal zonder opvallende gebeurtenissen en de lezers tóch weten te ontroeren.  (ShortStory.nu/Ton Rozeman)


Gerard Donovan: Visit - De feiten

8 pagina's, ik-vorm, verleden tijd, mannelijke hoofdpersoon van wie we de naam niet te weten komen, vertelde tijd ongeveer een uur, locatie: Galway (Ierland), oorspronkelijk Engelstalig, voor Vrij Nederland vertaald door Tjadine Stheeman, deze vertaling wordt hier gebruikt. De bundel in zijn geheel is niet in het Nederlands uitgebracht.


Gerard Donovan: Visit - Samenvatting

Een man heeft een lange reis achter de rug en komt aan bij het verzorgingstehuis waar zijn moeder woont. Hij treft haar slapend in een leunstoel aan. 'Ik vroeg me af wat voor gedachten bezit nemen van een lichaam dat maandenlang in een leunstoel zit zonder dat er iets is om ze te verjagen, geen afleiding, geen bezigheden buitenshuis.' Ze is lange tijd niet buiten geweest, hij neemt haar in een rolstoel mee. Het wordt een tochtje langs een drukke verkeersweg, de berm is moeilijk begaanbaar, de wijk is in aanbouw. 'Mensen staarden uit hun auto naar deze man die een vrouw in een rolstoel langs de weg voortduwde, achter de ruiten niets dan blanco gezichten met blikken die zich in dat ene vluchtige moment lieten lezen: wat is dat nou, wat gebeurt daar, wat doet die vrouw langs de kant van de weg en wie is die man en waar gaan ze in godsnaam heen.' De banden van de rolstoel zijn zacht, de man pompt ze op bij een tankstation. Aan de overkant is een snoepwinkel. De man gaat er alleen naar binnen, koopt er gombeertjes voor zijn moeder. 'Buiten zag ik haar zitten in de rolstoel met haar handen in haar schoot, en ik wist dat ik nu een moment beleefde dat niets zegt.' Dat moment duurt voort, hij zou kunnen oversteken om naar haar toe te gaan, maar doet dat niet. 'Mijn moeder keek westwaarts naar waar de hemel een bres sloeg in de ongelijkvormige daken, en het schemerlicht de oranje voordeuren van de huizen benadrukte. Ze glimlachte. Haar ogen waren dicht en haar gezicht was sereen, opgeheven naar de zon.' Einde verhaal.


Gerard Donovan: Visit - Spanning

Een mooi, verstild en sensitief verhaal waarin niet veel gebeurt. Het is op een rustige manier zowel poëtisch als spannend. Dat is knap, want niets is zo moeilijk om te schrijven als een verhaal zonder opvallende gebeurtenissen en de lezers tóch weten te ontroeren. Hoe lukt Gerard Donovan dat?


Gewoonlijk kun je 'plot' en 'personage' met wat goede wil apart van elkaar beschouwen, maar in Visit lukt dat niet zo goed. Het (ons verplaatsen in het) personage ís hier de spanning. Als we ons best doen, vinden we wel wat traditionele spanningseffecten, maar het maakt het een geforceerde indruk om er juist bij dit verhaal zo tegenaan te kijken. We doen toch een poging.


Keerpunten

Point of attack, ofwel eerst keerpunt: De ik heeft zijn moeder vaker hier bezocht. Hij kent het verzorgingstehuis, weet hoe het daar aan toegaat. Tot zover niets nieuws onder de zon. Dan doet hij iets wat hij niet eerder heeft gedaan: 'Ik vroeg of ze zin had naar buiten te gaan.' Dat is nieuw, vandaag kan een ander bezoek worden dan op andere dagen. Spannend.


Point of no return, tweede keerpunt: Zou de moeder niet meegaan, dan zou de spanning die met de point of attack wordt opgeroepen teniet worden gedaan. Het zou dan nog steeds een mooi en spannend verhaal kunnen worden, maar er zouden andere spanningselementen ingevoerd moeten worden. De moeder gaat echter mee. 'Vooruit dan maar, zei ze'. Het verhaal is definitief in gang gezet. De boog is gespannen.


Motieven

Ook terugkerende elementen (noem het motieven) verlenen het verhaal spanning. 

Een zo'n motief (hoe subtiel ook) is het plastic handtasje dat de moeder bij zich heeft. Voor het eerst wordt het ten tonele gevoerd als de hoofdpersoon staat te wachten op zijn moeder: 'Ik wachtte in de zitkamer voor een blèrende televisie terwijl twee verpleegsters haar uit haar leunstoel tilden, aankleedden, in een rolstoel zetten en haar het plastic handtasje gaven zonder welke ze de deur niet uitging.' Het keert terug als hij de banden van de rolstoel gaat oppompen. 'Ik reed (...) de rolstoel tot naast het apparaat en wachtte tot mijn moeder een muntje uit haar tasje had opgediept.' En het keert terug tegen het einde, als hij gombeertjes voor haar gaat kopen. 'Ze haalde haar tasje weer van onder de plaid vandaan. (...) Ze stak me een stapel bankbiljetten toe.'

Het lijkt wat mager, zo'n motief. Wat stelt het nou eigenlijk voor? Een handtasje dat meegaat, er wordt een muntje uitgehaald om banden op te pompen en wat bankbiljetten om gombeertjes te kopen. Dat is alles. Maar juist dat het alles is, geeft het verhaal kracht, maakt het menselijk en spannend. Dit handtasje is het laatste wat van de zelfstandigheid van de moeder is overgebleven. Het enige wat ze nog kan, is er geld uithalen om iemand anders er iets van te laten kopen. Als je het zo bekijkt is het niet klein, dan is het iemands hele wereld.


Weglaten expliciet medelijden

Wat ook bijdraagt aan de spanning is dat hoe schrijnend de situatie van de moeder ook is, er nergens medelijden wordt uitgesproken of dat de situatie als schrijnend of meelijwekkend wordt benoemd. Noch de verteller, noch de schrijver doet dit.


Grotendeels weglaten jeugdherinneringen

Een man bezoekt zijn zieke moeder en neemt haar mee naar buiten. Het biedt mogelijkheden voor het ophalen van herinneringen, hetzij in gedachte, hetzij in dialoog. Toch doet de schrijver dit niet, met één uitzondering:als hij gombeertjes voor haar koopt en allerlei snoep ziet liggen, herinnert hij zich hoe hij vroeger op school in het geheim zat te snoepen. Het is geen herinnering waarbij zijn moeder betrokken is. 


Het einde van het verhaal

Hoe eindig je een verhaal waarin nauwelijks iets gebeurt? Je kunt het verhaal 'rond maken'. Laten eindigen waar het begonnen is. De hoofdpersoon gaat met zijn moeder een wandeling maken; je zou kunnen eindigen met het einde van die wandeling, de terugkomst in het verzorgingstehuis. Een andere mogelijkheid om het verhaal rond te maken, is de hoofdpersoon te laten vertrekken uit Galway, als tegenpool van zijn aankomst aan het begin. Donovan kies geen van beide opties, hij maakt het verhaal niet rond. Hij eindigt met de hoofdpersoon die de snoepwinkel heeft verlaten en naar zijn moeder kijkt aan de overkant van de straat. Dit verhaal gaat over kijken.


Gerard Donovan:Visit - Personages van vlees en bloed


Het kijken van het hoofdpersonage

'Kijken' speelt in dit verhaal op twee niveaus een rol. Er is het zich verplaatsen in hoe de ander, en vanuit die ander naar zichzelf kijken. En er is het waarnemen dat de hoofdpersoon doet.

(a) Het verplaatsen in de ander (ook zonder dat er op die manier naar zichzelf wordt gekeken) komen we herhaaldelijk tegen: 'Ik vroeg me af wat voor gedachten bezit nemen van een lichaam dat maandenlang in een leunstoel zit zonder dat er iets is om ze te verjagen, geen afleiding, geen bezigheden buitenshuis.' En: 

Soms gaat dat gepaard met naar zichzelf kijken vanuit die ander: 'Mensen staarden uit hun auto naar deze man die een vrouw in een rolstoel langs de weg voortduwde, achter de ruiten niets dan blanco gezichten met blikken die zich in dat ene vluchtige moment lieten lezen: wat is dat nou, wat gebeurt daar, wat doet die vrouw langs de kant van de weg en wie is die man en waar gaan ze in godsnaam heen.'

(b) Aan het eind van het verhaal kijkt de hoofdpersoon naar zijn moeder. Hij neemt waar, interpreteert niet, hij lijkt haar te willen zien zoals ze is, wat op mij als lezer een liefdevolle, accepterende indruk maakt.


Gerard Donovan: Visit - Plaats in de bundel


Slotverhaal

Visit is het slotverhaal van de bundel Country of the Grand. Dat betekent dat de liefdevolle, registrerende slotalinea van dit verhaal niet alleen het verhaal zelf, maar ook het boek afsluit. Dat is met dit positieve einde veelzeggend: het geeft aan dat na een reeks somber eindigende verhalen er licht aan het eind van de tunnel is.


Overeenkomsten

Veel verhalen uit Country of the Grand spelen zich af in het Ierse Galway. Ook dit slotverhaal speelt zich daar af. Een andere overeenkomst met de bundel zijn de precieze observaties, de bondige manier van vertellen en een stijl die verraadt dat de schrijver ook poëziebundels op zijn naam heeft staan. Een paar andere verhalen 


Verschillen

Een verschil is dat in alle andere verhalen een liefdesrelatie centraal staat. Opmerkelijk dat het enige verhaal waarin dit niet het geval is, als enige positief eindigt. 


(c) ShortStory.nu, Ton Rozeman, mei 2009



ShortStory.nu, omdat korte verhalen geweldig zijn